Đọc đến cuối bài để biết cách tạo nên một “lời khen mô tả” giúp con tự tin và kiên trì hơn mỗi ngày.
Trước hết, ai mà chẳng từng nói “Good job!” (Con giỏi quá!) với con mình? Đó là một kiểu khen “đa năng”, dễ bật ra ngay cả khi bạn đang vừa đọc tin tức, vừa cắt rau, hay đang từ trong phòng tắm ngó ra xem con đang biểu diễn một động tác nhảy xoay nào đó mà con rõ ràng rất tự hào.
Thế nhưng, lời khen có thể mang nhiều giá trị hơn là chỉ để thể hiện rằng bạn đang “quan sát con làm gì”. Vậy làm sao để khen hiệu quả hơn?
Hãy dùng “Lời khen mô tả” (Descriptive Praise)
Thay vì đánh giá hành động của con hay gắn giá trị bản thân con với một việc làm, hãy mô tả hành vi tích cực và khuyến khích con. Đó chính là “lời khen mô tả”.
Sự khác biệt giữa Lời khen đánh giá Lời khen mô tả
- “Good boy!” (Con ngoan quá!) >< “Cảm ơn con đã giúp mẹ, nhờ vậy mình dọn xong nhanh hơn.”
- “What a fantastic drawing!” (Bức vẽ đẹp quá!) >< “Con đã rất chăm chỉ hoàn thành bức vẽ này. Mẹ thích cách con chọn màu sắc.”
- “Good job!” (Con giỏi quá!) >< “Wow, mẹ không biết con có thể nhảy bằng một chân! Điều đó đòi hỏi sự thăng bằng tốt lắm đó!”
Bên trái là lời khen đánh giá – chúng gán nhãn hành động là “tốt” hay “xấu”, và thậm chí còn đánh giá cả con người đứa trẻ chỉ qua một hành động duy nhất.
Ngược lại, lời khen mô tả dài hơn, cụ thể hơn, và giúp trẻ nhận ra ý nghĩa tích cực của việc mình làm.
Ví dụ, khi được giúp, công việc hoàn thành nhanh hơn; khi nỗ lực, con có được bức tranh đẹp. Thêm nữa, cha mẹ có thể mở rộng vốn từ cho trẻ qua những từ như “thăng bằng”, “kiên trì”, “chú ý”,…
Vì sao Montessori hạn chế khen thưởng và phần thưởng
Trong lớp học Montessori, những phần thưởng bên ngoài – kể cả việc khen quá nhiều – đều được hạn chế.
Trẻ được khuyến khích tự cảm nhận giá trị nội tại của công việc mình làm, thay vì phụ thuộc vào lời khen.
Việc này không tự nhiên mà có – cha mẹ và giáo viên cần dẫn dắt quá trình này, giúp con hiểu được ý nghĩa của từng việc, từ việc nhà, làm toán, đến nghệ thuật.
Tuy nhiên, điều này đi ngược lại với niềm tin xã hội trong nhiều năm qua.
Từ thập niên 1960–1970, nhiều nghiên cứu cho rằng tự tôn (self-esteem) giúp trẻ học tốt hơn, và lời khen là cách để xây dựng nó.
Nhiều phụ huynh đến nay vẫn tin như vậy…
Lời khen có thật sự quan trọng với sự tự tin?
Trẻ em cần được khích lệ để xây dựng sự tự tin – đó là vai trò của cha mẹ và cộng đồng.
Theo Tiến sĩ Gwen Dewar, trẻ dưới 2 tuổi cần nhiều lời khen để cảm thấy an toàn và được khuyến khích độc lập.
Nhưng khi lớn hơn, việc khen trở nên phức tạp hơn.
Trẻ lớn thường nhạy cảm hơn với động cơ của người lớn – đôi khi nghi ngờ rằng người lớn đang “thao túng” mình.
Hơn nữa, khi trẻ được khen vì làm tốt một việc, chúng sẽ sợ thất bại, và dễ chọn những việc dễ hơn để không “mất mặt”.
Một số nghiên cứu còn chỉ ra rằng, khen ngợi quá mức (đặc biệt kiểu “con giỏi nhất”, “tốt nhất”) có thể dẫn đến chủ nghĩa tự mãn (narcissism) – khiến trẻ tin rằng mình hơn người khác, chứ không phải tự tin lành mạnh.
Bí quyết nằm ở “Cách ta khen”
Khi lời khen đánh giá có thể mang tác động tiêu cực, thì lời khen mô tả lại không.
Những lời khen tập trung vào nỗ lực, cách làm, thái độ – những yếu tố trẻ có thể kiểm soát được – giúp trẻ:
- Sẵn sàng đón nhận thử thách mới.
- Có động lực từ bên trong (internal motivation).
- Hiểu rõ năng lực thật của mình.
Chuyên gia ngôn ngữ trị liệu Lauren Lowry cho rằng:
“Khi trẻ được khen về những điều chúng có thể chủ động thay đổi, chúng sẽ phát triển nhận thức đúng đắn về khả năng của bản thân.”
Ngược lại, nếu khen vì những yếu tố trẻ không kiểm soát được – như “con thông minh quá” hay “con ngoan” – trẻ dễ mất động lực khi kết quả không như mong muốn.
Kết luận: Khen mô tả để nuôi dưỡng nội lực
Muốn trẻ phát triển sự tự tin lành mạnh, hãy dùng lời khen mô tả.
Ban đầu có thể thấy hơi khó, nhưng kết quả hoàn toàn xứng đáng.
Hãy thực hành từng chút một:
- Mô tả những gì con làm được,
- Ghi nhận nỗ lực,
- Và kết nối ý nghĩa của hành động đó.
Bạn có thể dán vài ví dụ lên tủ lạnh để nhắc mình mỗi ngày.
Chẳng mấy chốc, bạn sẽ trở thành “chuyên gia khen con đúng cách”.
Nguồn bài viết: Rachel Peachey. “Why ‘Good Job!’ Doesn’t Cut It: A Montessori Perspective On Praise”
______________________________________________________
Hướng dẫn tạo nên một Lời khen mô tả – bí quyết giúp con tự tin từ bên trong
Khi thay “Con giỏi quá!” bằng cách khen đúng – bạn đang nuôi dưỡng nội lực, chứ không phải sự phụ thuộc.
1. Hiểu đúng về “lời khen mô tả”
Thay vì nói “giỏi – ngoan – đẹp”, hãy mô tả cụ thể điều con đã làm, nhận diện nỗ lực và gợi cho con tự nhìn lại giá trị việc mình làm.
Nguyên tắc 3 bước đơn giản:
- Diễn tả hành động hoặc nỗ lực – Con đã cố gắng ra sao? Ví dụ: “Con đang tưới cây trong vườn nhà mình nè”
- Kết nối ý nghĩa – Nhờ đó mà điều gì tốt đẹp xảy ra? Ví dụ: “Cây trong vườn sẽ tươi tốt hơn”
- Bày tỏ lòng biết ơn nếu phù hợp. – Ví dụ: “Cảm ơn con đã tưới cây”
Ví dụ:
“Con giỏi quá!”
“Con đã xếp lại hết đồ chơi đúng chỗ rồi! Nhờ vậy phòng mình gọn gàng hơn hẳn. Cảm ơn con”
2. Danh sách các Lời khen mô tả bạn có thể dùng hằng ngày
- Mẹ nhận ra con đã làm việc rất chăm chỉ với điều đó.
- Chắc con thấy thật tuyệt khi tự mình làm được điều này.
- Cảm ơn con đã giúp đỡ mẹ.
- Có vẻ bạn của con rất vui khi con chịu chia sẻ đấy.
- Con không bỏ cuộc dù việc này rất khó – mẹ thật sự khâm phục!
- Cảm ơn con vì đã không chen ngang khi người khác đang nói.
- Con thích nhất điều gì trong phần việc của mình?
- Cảm ơn con đã kiên nhẫn chờ đợi.
- Con đã làm việc này trong một khoảng thời gian rất lâu đấy!
- Mẹ thấy con đang cố gắng rất nhiều để cư xử lịch sự.
- Con đang là một người bạn rất tốt.
- Công việc của con trông thật gọn gàng.
- Mẹ nhận thấy con đang tập trung cao độ.
- Mẹ biết là con đã cố gắng hết sức mình.
- Giờ con định làm gì tiếp theo?
- Kể cho mẹ nghe về điều con vừa làm/hoàn thành đi nào.
- Con làm được rồi!
- Mẹ thấy tất cả sự luyện tập của con đang mang lại kết quả.
- Mẹ rất trân trọng sự giúp đỡ của con.
- Mẹ có thể thấy con thật sự rất thích nhảy múa/chạy nhảy, v.v.
Nguồn: Volcano Mama https://www.rachelpeachey.com/wp-content/uploads/2016/11/The-Big-List-of-Descriptive-Praise-Volcano-Mama.pdf
